Wie bijeenkomsten over de Omgevingswet bezoekt, hoort vaak dezelfde vragen.

Hoe ver zijn jullie met het omgevingsplan? Wanneer is het eerste deel klaar? Welke software gebruiken jullie? Hoe krijgen we alle regels op tijd omgezet?

Het zijn begrijpelijke vragen. Maar het zijn niet de belangrijkste vragen.

Sterker nog: ik denk dat veel gemeenten hierdoor een enorme kans laten liggen.

Het omgevingsplan is niet het doel

Het omgevingsplan krijgt veel aandacht. En terecht: uiteindelijk moeten alle regels voor de fysieke leefomgeving daarin landen.

Maar laten we eerlijk zijn. Het omgevingsplan is in essentie een juridische database van regels. Een noodzakelijke database, maar nog steeds een database.

Het vertelt niet welke maatschappelijke opgaven een gemeente prioriteit geeft. Het maakt geen afweging tussen woningbouw, klimaatadaptatie, economie, gezondheid of mobiliteit. Het bepaalt niet hoe verschillende beleidsdoelen met elkaar worden verbonden.

Het legt bestuurlijke keuzes vast. Het maakt ze niet.

De echte vraag is: waar willen we op sturen?

Juist daarvoor heeft de Omgevingswet een ander instrument geïntroduceerd: het omgevingsprogramma.

Het omgevingsprogramma vormt de schakel tussen de ambities uit de omgevingsvisie en de juridische borging in het omgevingsplan. Hier worden keuzes gemaakt. Hier worden prioriteiten gesteld. Hier wordt bepaald welke maatregelen nodig zijn, wie verantwoordelijk is en hoe voortgang wordt gevolgd.

Of anders gezegd: hier vindt de echte sturing plaats.

Toch zie ik dat veel gemeenten het omgevingsprogramma behandelen als ‘nog een beleidsdocument’. Daarmee verdwijnt precies de kracht van dit instrument.

De Omgevingswet vraagt om anders sturen

De Omgevingswet is nooit bedoeld geweest als een operatie om regels over te zetten.

De wet is bedoeld om gemeenten anders te laten werken. Meer integraal. Meer vanuit de opgaven centraal. Meer vanuit maatschappelijke doelen.

Dat vraagt om bestuurlijke keuzes…..

En precies daarom zou het gesprek veel minder moeten gaan over het vullen van het omgevingsplan en veel meer over de vraag: welke opgaven vragen de komende jaren onze aandacht, en hoe organiseren we de uitvoering?

Het omgevingsprogramma is daarvoor misschien wel het belangrijkste instrument dat de Omgevingswet biedt.

Van regels naar richting

Zolang gemeenten het omgevingsplan als vertrekpunt blijven zien, bestaat het risico dat de Omgevingswet vooral een juridische exercitie wordt.

Maar als het omgevingsprogramma het vertrekpunt wordt, verandert het gesprek fundamenteel. Dan gaat het niet meer over regels, maar over maatschappelijke doelen. Niet meer over juridische teksten, maar over uitvoering. Niet meer over beheer van regelgeving, maar over sturing op de leefomgeving.

En misschien is dat wel de grootste kans die de Omgevingswet gemeenten biedt.

De vraag is alleen of we die kans ook durven te benutten…..